Procesy prawne w Polsce przeprowadzane są z wielu różnych powodów. Dlatego nie zawsze musimy obawiać się takiego postępowania. Pod pojęciem procesu prawnego kryje się więc zarówno proces karny, czyli wynikający ze złamania zasad regulowanych przez kodeks karny. W takim przypadku przebiega on zgodnie z zasadami określonymi w kodeksie postępowania karnego. Bardzo często jednak zarówno jako osoba oskarżona, jak i świadek, czy osoba poszkodowana, można występować w procesie z powództwa cywilnego, którego zasady określa kodeks postępowania cywilnego. Istnieje również wiele innych typów procesów w jakich można uczestniczyć, na przykład w procesie rozwodowym czy w postępowaniu spadkowym. Niezależnie od tego, w jakiej roli występujemy i w jakim typie procesu będziemy uczestniczyć, zazwyczaj mamy pewne obawy przed takim wydarzeniem i zastanawiamy się nad tym jak przebiega proces prawny. Co warto o nim wiedzieć? Podpowiadamy.

Jakie akty i ustawy określają stan prawny w zakresie przebiegu procesu prawnego?

Proces sądowy, nazywany właściwie postępowaniem sądowym w Polsce występuje w trzech głównych kategoriach. Pierwszą z nich jest postępowanie cywilne, które rozstrzyga w sprawach określonych w kodeksie cywilnym. Drugą jest postępowanie karne, a więc proces, w ramach którego określany jest sprawca czynu karalnego. Zadaniem takiego procesu jest wyjaśnienie, czy zaistniał czyn karalny, kto się go dopuścił, a także ukaranie takiej osoby. Trzecim rodzajem procesów sądowych w Polsce są procesy sądowo-administracyjne, które odbywają się przed sądami administracyjnymi, a ich celem jest na przykład wykrycie nieprawidłowości i kontrola administracji publicznej. Oprócz tych głównych typów procesów występuje w Polsce znacznie więcej innych rodzajów procesów, które można podzielić w zależności od tego, przed jakim organem się one toczą, a więc na przykład Sądem Najwyższym czy Trybunałem Konstytucyjnym a także Kolegium Odwoławczym.

W związku z tym, że w Polsce wyróżnia się trzy najważniejsze typy postępowań, czyli cywilne, karne i administracyjne akty, które określają stan prawny w zakresie tych poszczególnych postępowań to kolejno: Kodeks Postępowania Cywilnego, czyli ustawa z dnia 17 listopada 1964 r., Kodeks Postępowania Karnego, czyli ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. i Kodeks Postępowania Administracyjnego, czyli ustawa z dnia  14 czerwca 1690 r. Oczywiście akty te w ciągu ostatnich lat zostały zmodyfikowane i obecnie wiele przepisów kodeksu postępowania karnego, cywilnego o administracyjnego uległo dużym zmianom. Niektóre ważne informacje znajdują się obecnie w ustawie z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw.

Proces karny a kodeks postępowania karnego

Procesy karne odbywają się w dwóch trybach ścigania: z oskarżenia publicznego lub prywatnego. Celem procesu karnego jest wykrycie sprawcy przestępstwa i pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej. W takim procesie osoba niewinna nie powinna ponosić żadnej odpowiedzialności. W ramach procesu karnego zgodnie z określonym w artykule 2 Kodeksu Postępowania Karnego muszą zostać uwzględnione prawnie chronione interesy pokrzywdzonego i wszystkich osób pokrzywdzonych przestępstwem przy jednoczesnym zachowaniu jego godności.

Jak wygląda postępowanie karne zgodnie z zasadami określonymi w kodeksie postępowania karnego? Najpierw następuje zawiadomienie o czynie o charakterze zabronionym, a następnie dochodzi do postanowienia o wszczęciu postępowania dochodzeniowego. W kolejnym etapie następuje przedstawienie zarzutów i aktu oskarżenia. Jest to tzw. postępowanie przygotowawcze. Rolą prokuratora w postępowaniu przygotowawczym powinna zgromadzić jak największy materiał dowodowy. W kolejnym kroku, czyli w postępowaniu przejściowym, następuje wstępna kontrola aktu oskarżenia, badanie sądu i losowanie sędziego, a także na tym etapie może dojść do umorzenia, zwrotu sprawy prokuratorowi lub skierowaniu sprawy na rozprawę.

Kolejnym krokiem jest już postępowanie główne. W takim przypadku najpierw dochodzi do wywołania sprawy, czyli sprawdzenia obecności, prawidłowości doręczeń itp., a następnie prokurator przedstawia zarzuty oskarżenia. Toczy się postępowanie dowodowe, w ramach którego prowadzone są na przykład przesłuchania świadków, a końcowym etapem postępowania głównego jest wyrok sądu pierwszej instancji. W ramach procesu karnego od wyroku sądu pierwszej instancji istnieje możliwość złożenia środka odwoławczego w postaci apelacji. Wówczas w ramach postępowania odwoławczego sprawdzana jest prowadzona kontrola przez sąd Odwoławczy i rozpoczyna się przewód sądowy ograniczony już tylko do niepowtarzanego przewodu z pierwszej instancji. Kiedy wyrok sądu drugiej instancji stanie się prawomocny, wówczas nie ma już możliwości wszczynania procesu o ten sam czyn tej samej osoby.

Co warto wiedzieć o postępowaniu karnym?

Zgodnie art. 71 kpk: za oskarżonego uważa się osobę, przeciwko której wniesiono oskarżenie do sądu, a także osobę, co do której prokurator złożył wniosek wskazany w art. 335 § 1 lub wniosek o warunkowe umorzenie postępowania. Z kolei art. 49 określa definicję pokrzywdzonego. Zgodnie z tym zapisem: pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. § 2. inna jednostka organizacyjna, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną.

Zgodzie z art. 15 kodeksu postępowania karnego: Policja i inne organy w zakresie postępowania karnego wykonują polecenia sądu, referendarza sądowego i prokuratora oraz prowadzą pod nadzorem prokuratora śledztwo lub dochodzenie w granicach określonych w ustawie. Art 16 informuje o tym, że organ prowadzący postępowanie powinien w miarę potrzeby udzielać uczestnikom postępowania informacji o ciążących obowiązkach i o przysługujących im uprawnieniach. Art. 324 kpk informuje z kolei, że: jeżeli zostanie ustalone, że podejrzany dopuścił się czynu w stanie niepoczytalności, a istnieją podstawy do zastosowania środków zabezpieczających, prokurator po zamknięciu śledztwa kieruje sprawę do sądu z wnioskiem o umorzenie postępowania i zastosowanie środków zabezpieczających.

Kodeks cywilny a obecny stan prawny. Jak wygląda proces prawny z powództwa cywilnego?

Proces z powództwa cywilnego rozpoczyna się w przypadku odpowiedzialności na zasadzie winy, która w przypadku procesu cywilnego podobnie jak karnego, dochodzona jest w momencie odpowiedzialności za zawinione czyny określone w kodeksie cywilnym. Przykładem jest tutaj artykuł 415, który mówi o tym, że każdy, kto ze swojej winy wyrządził drugiemu szkodę, jest zobowiązany do jej naprawienia. Wśród typów odpowiedzialności cywilnej można wymienić te za szkodę wyrządzoną przez czyn niedozwolony, a także za niewykonanie właściwie obowiązku na podstawie czynności prawnej takiej jak na przykład umowa oraz za szkodę zarówno materialną, jak i niematerialną powstałą w wyniku jakiegoś zdarzenia, którego konsekwencje powód mógł przewidzieć.

W postępowaniu cywilnym biorą udział dwie strony: powód, czyli strona inicjująca postępowanie przez wniesienie pozwu, a także pozwany, czyli strona wobec której zostało skierowane powództwo. Żeby doszło do procesu cywilnego, musi być więc złożony pozew. Taki akt można sporządzić samodzielnie lub poprosić o pomoc radcę prawnego bądź adwokata. Należy jednak pamiętać, że musi on spełniać wymagania dotyczące pism procesowych, co oznacza, że musi się w nim znaleźć oznaczenie sądu, imię i nazwisko lub nazwy stron, a także ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników, treść żądania, okoliczności sprawy, faktyczne dowody, a także różnego rodzaju wnioski, na przykład o zabezpieczenie powództwa czy przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność powoda.

Rozprawa w ramach postępowania cywilnego odbywa się w taki sposób, że najpierw wywoływany jest powód, a następnie pozwany. Każda ze stron zgłasza swoje żądania i wnioski oraz zarzucane oskarżenia, a także dowody popierające ich racje. W postępowaniu cywilnym można dochodzić wielu różnych swoich praw. Orzeczenie w ramach takiego postępowania przyjmuje formę postanowienia lub wyroku, od którego można wnieść apelację, lub skargę kasacyjną.

Art. 196 kpc informuje: jeżeli okaże się, że powództwo zostało wniesione nie przez osobę, która powinna występować w sprawie w charakterze powoda, sąd na wniosek powoda zawiadomi o toczącym się procesie osobę przez niego wskazaną. Osoba ta może w ciągu dwóch tygodni od doręczenia zawiadomienia wstąpić do sprawy w charakterze powoda.

Kiedy zastosowanie ma proces karny a kiedy z powództwa cywilnego?

Postępowanie w przedmiocie karnym ma miejsce w sytuacji popełnienia czynu zabronionego. W przypadku popełnienia przestępstwa o dużej wadze sąd karny może zastosować środek karny w postaci tymczasowego aresztowania czy dozoru policyjnego. Prawo karne przewiduje również, że w wyniku postępowania karnego osoba pokrzywdzona może dochodzić swoich praw. W prawidłowym biegu postępowania karnego na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego i zeznań świadków oskarżony zostaje ukarany, jeśli okaże się, że popełnił zarzucane mu przestępstwo. Ze względu na szczególne okoliczności, sąd może zrezygnować z udziału w toczącym się postępowaniu publiczności.

Przepisy kodeksu postępowania cywilnego informują, że roszczenie cywilne ma zastosowanie w przypadku składania wniosków o dokonanie czynności w związku z popełnieniem szkody wyrządzonej przestępstwem. Proces z powództwa cywilnego ma więc dwie strony, w których jedna domaga się na przykład prawa do odszkodowania. Pokrzywdzony ma prawo dochodzić swoich roszczeń w sądzie cywilnym, a powód ma obowiązek naprawienia szkody, którą wyrządził. W sprawach niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego prokurator może wytaczać powództwa tylko w wypadkach wskazanych w ustawie.